تاريخچه‌ شيعه

شيعه‌‌ اماميه
شيعه در لغت و اصطلاح
شيعه در لغت بر دو معنا اطلاق مي‌شود، يکي توافق و هماهنگي دو يا چند نفر بر مطلبي، و ديگري، پيروي کردن فردي يا گروهي، از فرد يا گروهي ديگر.[1] و در اصطلاح به آن عده از مسلمانان گفته مي‌شود که به خلافت و امامت بلافصل علي ـ عليه السلام ـ معتقدند، و بر اين عقيده‌اند که امام و جانشين پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از طريق نصّ شرعي تعيين مي‌شود، و امامت حضرت علي ـ عليه السلام ـ و ديگر امامان شيعه نيز از طريق نص شرعي ثابت شده است.[2]
اطلاق شيعه بر دوستان و پيروان علي ـ عليه السلام ـ، نخست، از طرف پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ صورت گرفته است. اين مطلب، در احاديث متعددي که از آن حضرت روايت شده، مطرح شده است. چنان که سيوطي از جابر بن عبدالله انصاري و ابن عباس و علي ـ عليه السلام ـ روايت کرده که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در تفسير آيه‌ي «ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خير البريّه» (بيّنه / 7) اشاره به علي ـ عليه السلام ـ کرده و فرموده‌اند: «تو و شيعيانت» روز قيامت، رستگار خواهيد بود.»[3]
در تاريخ شيعه، فرقه‌هايي پديد آمده است، که بسياري از آن‌ها منقرض شده‌اند، و بحث درباره‌ي آن‌ها فايده‌ي چنداني ندارد. فرقه‌هاي اصلي شيعه که هم اکنون نيز موجودند عبارتند از: شيعه‌ي اثنا عشريه، شيعه‌ي زنديّه، و شيعه‌ي اسماعيليه، درباره‌ي ‌هر يک از آن‌ها در فصلي جداگانه، به اختصار بحث خواهيم کرد. موضوع بحث در اين فصل، شيعه‌ي اثنا عشريه است.
وجه تسميه
اکثريت شيعه، را شيعه‌ي‌ اماميه يا اثنا عشريه تشکيل مي‌دهد،‌از آنجا که آنان جانشينان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ را دوازده نفر مي‌دانند، اثنا عشريه (دوازده امامي) ناميده شده‌اند. نام و خصوصيات امامان دوازدهگانه در احاديثي که از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ روايت شده، بيان گرديده است آنان عبارتند از:
1ـ علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ 2ـ حسن بن علي ـ عليه السلام ـ 3ـ حسين بن علي ـ عليه السلام ـ 4ـ علي بن الحسين ـ عليه السلام ـ (امام سجّاد) 5ـ محمد بن علي (امام باقر ـ عليه السلام ـ ) 6ـ جعفر بن محمد (امام صادق ـ عليه السلام ـ ) 7ـ موسي بن جعفر (امام کاظم ـ عليه السلام ـ ) 8ـ علي بن موسي (امام رضا ـ عليه السلام ـ )9ـ محمد بن علي (امام جواد ـ عليه السلام ـ ) 10ـ علي بن محمد (امام هادي ـ عليه السلام ـ ) 11ـ حسن بن علي (امام عسکري ـ عليه السلام ـ ) 12ـ ‌حجه بن الحسن (مهدي موعود ـ عج ـ).
شيعه‌ي اثنا عشريه بر مسئله‌ي‌ امامت تأکيد خاصّي داشته و عصمت امام و افضيلت او را بر ديگر افراد امت اسلامي بسيار مهم و اساسي مي‌داند. و از طرفي، امامت را، پس از سه امام نخست، منحصر در فرزندان امام حسين مي‌داند. با توجه به اين عقايد ويژه درباره‌ي امامت، به «اماميه» شهرت يافته است.
شيخ مفيد، پس از تعريف شيعه به کساني که به امامت بلافصل علي ـ عليه السلام ـ عقيده دارند درباره‌ي شيعه‌ي گفته است: «اين عنوان، مخصوص آن دسته از شيعه است که به وجود امام در هر زمان، و وجوب نصّ جلّي، و عصمت و کمال براي هر امامي معتقد است، و امامت را (غير از سه امام نخست) منحصر در فرزندان امام حسين ـ عليه السلام ـ مي‌داند...»[4]
تاريخ پيدايش تشيّع
گرچه، در عصر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ درباره‌ي‌ پاره‌اي از مسايل، اختلاف نظرهايي ميان مسلمانان پديد آمد،[5] ولي فرقه‌ها و دسته‌بندي‌هايي که بعدها پيدا شد، در آن زمان وجود نداشت. ولي پس از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اختلافاتي پديد آمد که سبب پيدايش فرقه‌هاي مختلف در ميان مسلمانان گرديد. مهمترين اختلافي که در نخستين روزهاي پس از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پديد آمد، مربوط به مسئله‌ي خلافت و امامت بود که مسلمانان را به دو دسته تقسيم کرد.
يک دسته معتقد بودند که امامت، همانند نبوت، منصب و مقامي الهي است و از شرايط امام اين است که معصوم از خطا و گناه باشد، و اين صفت را جز خداوند کسي نمي‌داند، بنابراين راه تعيين امام نصّ الهي است که در قرآن يا احاديث نبوي بيان شده است، و طبق اين نصوص، علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ جانشين پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امام مسلمين است. حضرت علي ـ عليه السلام ـ و بني هاشم و گروهي از بزرگان صحابه،‌ اعم از مهاجرين و انصار، طرفدار اين نظريه بودند. و اين همان عقيده‌ي شيعه ـ خصوصاً شيعه‌ي اماميه ـ در مسئله‌ي امامت است.

ادامه مطلب...