جايگاه انسان را در قرآن و روايات بيان کنيد؟
انسان، مظهر جلال و جمال خداوند است و داراي ارزش و ويژگي است که او را از ديگر موجودات ممتاز ساخته و کرامت بخشيده است.
قبل از آنکه به جايگاه و ويژگي انسان بپردازيم؛ لازم است مفهوم انسان را در نگاه لغت بررسي نمائيم: واژه ي «اِنْس» 18 بار در قرآن به کار رفته که 3 بار به صورت نکره(انس) و 15 بار به صورت معرفه(الانس) استعمال شده است. ابن فارس، «انس» را به معناي «ظهور و آشکار» مي داند، برخلاف«جن» که از ديدگان پنهان است.[1]
همچنين «انس» در قرآن، در مقابل«جن» آمده است.
واژه «انسان»، 65 مرتبه که64 مرتبه به صورت«الانسان» و يک بار به صورت «انسان» در قرآن ذکر شده است و به معناي اُنس و الفت و نسيان و فراموشکار نيز آمده است.[2]
جايگاه انسان
براي انسان جايگاه و ويژگي هاي زيادي در قرآن و روايات بيان شده است. ما در حد اختصار و به اقتضاي اين مقاله به آن مي پردازيم.
1. هستي براي انسان:
خداوند تمام هستي و موجودات و زمين و آسمان را براي انسان مي داند و مي فرمايد:«هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَکُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً.[3] خداوند تمام چيزهايي که در زمين وجود دارد را براي انسان خلق نموده است؛ «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ؛[4] زمين را براي مردم قرار داد.؛ وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِينَةً؛[5] و اسبان و استران و خران را آفريد تا بر آنها سوار شويد و زينت و تجمّلي براي شماست.»
ابر و باد و مه خورشيد و فلک در کارند
تا تو ناني به کف آري و به غفلت نخوري
2. انسان و خليفه الهي:
«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً؛[6] (به خاطر بياور) هنگامي را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روي زمين، جانشيني (نماينده اي) قرار خواهم داد.»
3. بالاترين ظرفيت پذيرش معلومات در ميان مخلوقات:
«وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ؛[7] سپس علم اسماء را همگي به حضرت آدم آموخت. بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر راست مي گوييد، اسماء اينها را به من خبر دهيد.»
4. انسان و فطرت خداگرايي:
«إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ ...[8]؛
(حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ فرمود:) همانا من با فطرت دروني خودم، رو به سوي خدا آوردم؛ همان خدايي که آفريننده زمين و آسمان است...»
5. انسان دو بعدي(جسم، روح):
«فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي؛[9] هنگامي که کار او را به پايان رساندم و در او از روح خود دميدم ....»
6. انسان آزاد و امانت دار:
«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها ....؛[10] ما امانت (تعهد، تکليف، و ولايت الهي) را به آسمان و زمين و کوهها عرضه داشتيم، آنها از حمل آن سر بر تافته­اند و از آن هراسيدند؛ اما انسان آن را بر دوش کشيد ... . »
7. انسان داراي وجدان اخلاقي:
«فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها؛[11] قسم به جان آدمي و آن کس که آن را (آفريده) و متنعّم ساخته، سپس فجور و تقوي(شر و خيرش) را به او الهام کرده است ....»
8. آرامش انسان فقط با ياد خدا:
«أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛[12] آگاه باشيد. تنها با ياد خدا دلها آرامش مي يابد.»
9. انسان براي هدف هاي عالي مي کوشد و مي جوشد:
«يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلي رَبِّکِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً؛[13] تو اي روح آرام يافته! به سوي خدا باز گرد! در حالي که هم تو از او خوشنودي و هم او از تو خشنود است»؛ «أَلا إِلَي اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ؛[14] تمامي امور به سوي او در حرکتند»
همچنين انسان براي رسيدن به رحمت الهيه تلاش دارد: «إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ»[15]
10. خلقت انسان، نوعي احسان است:
پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ از قول خداوند مي فرمايد: «لم اخلقکم لاربح عليکم و لکن لتربحوا؛ انسان ها را خلق کردم تا از من سودي ببرند؛ نه اينکه از او سودي ببرم.»[16]
گفت: پيغمبر که حق فرموده است
قصد من از خلق احسان بوده است
آفريدم تا ز من سودي کند
تا زشهدم دست آلودي کنند[17]
11. خلقت انسان براي رسيدن آگاهي از قدرت و شناخت خداوند است:
«اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلي کُلِّ شَيْ‏ءٍقدير؛[18] خداوند کسي است که هفت آسمان را آفريد و زمين را نيز همانند آن آفريد. فرمان او پيوسته فرود مي آيد تا بدانيد خداوند بر همه چيز تواناست.»
حضرت داود ـ عليه السّلام ـ از پيشگاه خداوند سؤال نمود: «يا رب لماذا خلقت الخلق؛ پروردگارا! براي چه بشر را خلق کرده اي؟»
خداوند پاسخ داد: «کنتُ کنزاً مخفيا فاجبت ان اعرف فخلقت الخلق لأعرف؛ من يک گنج مخفي بوده ام و انسان را آفريدم تا شناخته شوم.»[19]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مکارم شيرازي، تفسير نمونه، طباطبايي، تفسيرالميزان، ذيل آيات مربوطه در متن.
2. معارف قرآن، مصباح يزدي‌، مؤسسه در را ه حق، قم، ص 159.
3. مجله صباح، شماره 9 ـ 10، مرکز مطالعات و پژوهش هاي حوزه، قم، ص 74 ـ 68.
4. مرتضي مطهري، مقدمه اي به جهان بيني اسلامي،‌ انسان در قرآن، ص 248 ـ 253.

[1] . ابن فارس، مقاييس اللغه، مکتبة العلوم الاسلامي، 1404 هـ .ق، قم، ذيل ماده«انس».
[2] . جوهري، صحاح اللغه، قاهره، چاپ اول، 1376 هـ ، دارالعلم ملايين، ذيل ماده«انس».
[3] . بقره/ 29.
[4] . الرحمن/ 10.
[5] . نحل/ 8.
[6] . بقره/ 30.
[7] . بقره/ 31.
[8] . انعام/ 79، ر.ک: اعراف/ 172.
[9] . حجر/ 29.
[10] . احزاب/ 72.
[11] . شمس/ 7 و 8.
[12] . رعد/ 28.
[13] . فجر/ 28 و 27.
[14] . شوري/ 53.
[15] . هود/ 119.
[16] . ديلمي، حسن، ارشاد القلوب، شريف رضي، قم، 1412، ج 1، ص 110.
[17] . خطيبي بلخي، معارف بهاء ولد، تهران، انتشارات طهوري، چاپ اول، ص 141.
[18] . طلاق/ 12.
[19] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفا، 1404 هـ ، ج 84، ص 344.

andisheqom.com

پيدايش انسان در قرآن به چه ترتيبي است؟

قرآن کريم در آغاز سوره ي «حج» براي آگاهي دادن به معاد و دليل آوردن بر اثبات آن، هم چنين در ابتداي سوره ي «مؤمنون» براي بيان مبدأ و ابتداي خلقت انسان، با بياني شيوا و دقيق به سير تکاملي انسان پرداخته و مراحل مختلف آن را بيان داشته است، و ما نيز در اين جا با استفاده از کلام الهي، مسأله پيدايش انسان و سير تکاملي خلقت او را به ترتيب و در طي مراحل مختلف، متذکر مي شويم.
مرحلة اول: تراب (خاک)، «فَاِنّا خلَقْناکُم مِنْ تُرابٍ؛ به درستي که ما شما را از خاک آفريديم.1
اين گام نخست است که انسان با آن همه استعداد و شايستگي ها، اين برترين موجودات جهان، از خاکي که در کم ارزش بودن ضرب المثل پديد آمده است، اين نهايت قدرت نمايي خداست که از چنين مواد ساده‌اي چنان موجود بديعي آفريده است.
در اين جا منظور از خاک ممکن است خاکي باشد که حضرت آدم ـ عليه السلام ـ از آن آفريده شده است، و هم چنين امکان دارد اشاره به اين باشد که همة انسان ها قطع نظر از اين نيز، از خاک هستند، چرا که تمام مواد غذايي که نطفه را تشکيل مي دهد. و سپس مواد تغذيه کننده آن، همه از خاک گرفته مي شوند. البته بدون شک تمام اجزاء بدن از خاک گرفته نشده، ولي از آن جا که ستون اصلي اعضاي بدن را موادي که از خاک گرفته شده تشکيل مي دهند، اين تعبير کاملاً صحيح مي‌باشد که انسان از خاک است2.
مرحلة دوم؛ اين مرحله از چند قسمت تشکيل شده است:
1. نطفه: «ثُمَّ جَعَلْنا نُطْفَهَ في قَرارٍ مکينٍ؛3 سپس او را نطفه اي در قرارگاه مطمئن (=رحم) قرار داديم.»
خاک اين موجود ساده و پيش پا افتاده و خالي از حس و حرکت و حيات، تبديل به نطفه مي شود، نطفه اي که از موجودات زنده ذرّه بيني اسرارآميزي تشکيل يافته که در مرد «اسپرم» و در زن «اوول» ناميده مي شود. البته بايد متذکر شد که در آيه شريفه، از سوره مؤمنون، «و لقد خلقنا الانسان مِنْ سُلالهَ من طين؛ و ما انسان را از عصاره‌اي از گل آفريديم»4 مراد از انسان، نوع بشر است که در نتيجه شامل آدم ـ عليه السلام ـ و همة ذرّيه ونسل او مي شود، لکن يک فرقي مي توان بين خلقت آدم ـ عليه السلام ـ و بقية انسان ها قائل شد و آن اين که حضرت آدم ـ عليه السلام ـ از گل آفريده شده، ولي از آن به بعد نسل او از نطفه خلق شده اند، به قرينه اين که خداوند متعال در جاي ديگري از قرآن مي فرمايد: «خداوند متعال آفرينش انسان را از گل آغاز کرد سپس نسل او را از عصاره اي از آب ناچيز و بي قدر آفريده5.
2. عَلَقه؛ «ثم خلقنا النطفهَ علقهَ»6 سپس نطفه را به صورت علقه (خون بسته) درآورديم.
مرحلة پس از نطفه، مرحلة علقه است که در اين مرحله، سلول هاي نطفه هم چون يک دانه توت بدون شکل در کنار هم قرار مي گيرند که به صورت يک قطعه خون بسته، مي باشد و آن را در زبان علمي «مورولا» مي نامند.7
3. مُضغه؛ «فخلقنا العلقهَ مضغهَ؛8 و علقه را به صورت مضغه (چيزي شبيه گوشت جويده شده) درآورديم.»
در اين مرحله کم کم جنين شکل يک قطعه گوشت جويده شده به خود مي‌گيرد بي‌آن که اعضاي بدن در آن مشخص باشد، اما از اين مرحله به بعد، بعضي از جنين ها، خلقت و شکل آن‌ها کامل مي‌شود. يعني تام الخلقه مي‌شوند و مراحل رشد را ادامه مي دهند. ولي بعضي ديگر خلقت آن‌ها ناقص مانده و از ادامه مراحل محروم مي‌شوند و سقط مي­گردند.

ادامه مطلب...